Sửa Luật Bảo hiểm xã hội trước bài toán "lấy con người làm trung tâm" trong kỷ nguyên mới

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới, việc sửa Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 phải theo hướng lấy con người làm trung tâm.

Sau hơn 18 tháng thực hiện tinh gọn bộ máy và hơn 14 tháng thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, bộ máy cơ quan nhà nước đã tinh gọn hơn, chính quyền địa phương hai cấp cũng như công tác chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Đáng chú ý, những dữ liệu về dân cư, lao động việc làm, bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT) được kết nối liên thông và sâu rộng hơn.

Những thay đổi trên đòi hỏi hệ thống luật pháp cũng phải có sự chuyển động, thay đổi kịp thời, nhằm đáp ứng nhu cầu thực tế, để việc thực thi các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước không bị đình trệ, ách tắc, làm ảnh hưởng đến mục tiêu đề ra. Trong đó, việc sửa đổi Luật BHXH năm 2024 được coi là một trong những nhiệm vụ cấp thiết, không chỉ góp phần giúp chính sách được thực hiện thông suốt, mà còn gia tăng mức độ minh bạch thông tin và quyền lợi thụ hưởng của người tham gia chính sách.

Phải khẳng định, việc sửa Luật BHXH năm 2024 nhằm bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật, phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy cơ quan BHXH từ Trung ương đến địa phương theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. Việc sửa đổi này được đặt trong mối liên hệ với nhiều chủ trương lớn của Đảng, nhất là yêu cầu cải cách chính sách BHXH theo tinh thần Nghị quyết số 28/NQ-TW theo hướng linh hoạt, đa dạng, đa tầng, hiện đại, hội nhập quốc tế và tiến tới BHXH toàn dân.

Điều này cũng cho thấy, hệ thống BHXH sẽ không thể vận hành hiệu quả, nếu thiếu sự liên kết trách nhiệm giữa các cấp, các ngành; cũng như việc quản lý thông tin dữ liệu bị phân tán, thiếu tập trung. Thực tế thời gian qua cho thấy, cũng vì thông tin dữ liệu chưa được liên thông đầy đủ, nên cá nhân, đơn vị còn lúng túng về thủ tục hồ sơ BHXH, trong khi người dân, người lao động bị ảnh hưởng quyền lợi do thiếu sự phối hợp nhịp nhàng, thông suốt trong thẩm định hồ sơ, liên thông dữ liệu.

Ngành BHXH đẩy mạnh chuyển đổi số để tạo thuận lợi cho người dân, người lao động, đơn vị, doanh nghiệp.

Ngoài ra, trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, đòi hỏi Luật BHXH sửa đổi phải thể hiện được rõ vai trò, trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Ủy ban nhân dân cấp xã trong tổ chức thực hiện chính sách. Theo đó, chính quyền cấp tỉnh và cấp xã phải tham gia sâu hơn trong việc chỉ đạo thực hiện mục tiêu, chỉ tiêu phát triển người tham gia; nâng cao tính tuân thủ pháp luật của người dân, người lao động, cơ quan, đơn vị sử dụng lao động; cũng như thúc đẩy chuyển đổi số, kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan liên quan.

Đặc biệt, trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, ngành BHXH cần phải chuyển mình mạnh mẽ, chủ động xây dựng hệ thống quản trị hiện đại, giúp người dân dễ dàng tra cứu quá trình đóng - hưởng, nộp hồ sơ, nhận thông báo, được giải quyết chế độ nhanh, đúng đủ và kịp thời trên tinh thần không để ai bị bỏ lại phía sau.

Để thực hiện việc này, toàn hệ thống BHXH phải tập trung kết nối liên thông dữ liệu với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành khác. Thông qua đó, đảm bảo 100% đơn vị sử dụng lao động thực hiện nộp hồ sơ điện tử đối với các chế độ ốm đau, thai sản, dưỡng sức trên cổng dịch vụ công; đảm bảo cập nhật, xác thực dữ liệu căn cước công dân, mã định danh cá nhân; cải tiến và nâng cao các trải nghiệm tiện ích của ứng dụng VssID…

Đặc biệt, khi dữ liệu dân cư, lao động, thuế, đăng ký kinh doanh, ngân hàng và BHXH được kết nối liên thông, an toàn và minh bạch, sẽ giúp các cơ quan chức năng (BHXH, Công an, Tòa án, Viện Kiểm sát, Thi hành án…) quản lý tốt và xử lý hiệu quả tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH; đồng thời có cơ sở để mở rộng diện bao phủ tới các nhóm lao động.

Ngoài ra, việc xác định rõ trách nhiệm của người tham gia và thụ hưởng chế độ BHXH cũng là một trong những yêu cầu quan trọng. Theo đó, người dân cần cung cấp, cập nhật thông tin cá nhân, giúp quyền lợi chế độ được đảm bảo đúng quy định, tránh xảy ra những khiếu nại về quyền lợi được hưởng.

Một trong những vấn đề đang gây bức xúc dư luận hiện nay chính là tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH. Tình trạng này không đơn thuần vi phạm nghĩa vụ tài chính, mà còn gây hệ lụy đến cuộc sống của nhiều người lao động như chậm hoặc không được giải quyết chế độ hưu trí, thất nghiệp, trợ cấp ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.

Chính vì thế, sửa luật lần này cần phải tăng tính răn đe, minh bạch cơ chế công khai thông tin và xử lý vi phạm, nhất là làm rõ cơ chế phối hợp giữa các cơ quan BHXH với các cơ quan liên quan như: Thuế, Công an, quản lý lao động, đăng ký kinh doanh, chính quyền địa phương.

Đồng thời, quá trình phối hợp xử lý tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH cũng phải được thông tin rộng rãi để người lao động biết, qua đó góp phần củng cố niềm tin của dư luận. Cụ thể: Người lao động phải được biết doanh nghiệp có đóng đầy đủ BHXH cho mình hay không; cơ quan quản lý đã sử dụng công cụ gì và sử dụng như thế nào để xử lý vi phạm; chính quyền địa phương vào cuộc chỉ đạo xử lý vi phạm ra sao?...

Có thể nói, việc bám sát thực tiễn, lấy người dân, người lao động làm trung tâm, chủ thể trong sửa đổi Luật BHXH năm 2024 là yêu cầu tiên quyết. Chỉ khi thực hiện hiệu quả việc này mới có thể tháo gỡ hiệu quả các vướng mắc, bất cập của luật hiện hành, nhất là đảm bảo tạo được hành lang pháp lý phù hợp với sự phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.