Xây dựng xã hội số lấy chất lượng sống của con người làm thước đo

Hội thảo khoa học quốc gia “Xã hội số: Những vấn đề lý luận và thực tiễn”.

Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, internet vạn vật và các nền tảng số đang tạo ra một không gian sống mới. Công nghệ dần tham gia trực tiếp vào cách con người làm việc, học tập, giao tiếp, sử dụng dịch vụ và thực hiện các quyền, nghĩa vụ. Xã hội số vì thế đã trở thành một thực tiễn phát triển ngày càng rõ nét.

Những thay đổi có thể nhận thấy ngay trong đời sống hằng ngày. Định danh và xác thực điện tử, thanh toán số, dịch vụ công trực tuyến, thương mại điện tử, giáo dục số hay y tế số đang mở rộng nhanh. Khoảng cách về không gian, thời gian và chi phí được thu hẹp, tạo thêm cơ hội tiếp cận tri thức, việc làm, thị trường và các dịch vụ thiết yếu.

Tuy nhiên, sự phổ biến của công nghệ cũng đặt ra một câu hỏi lớn là xã hội sẽ thay đổi ra sao khi ngày càng nhiều hoạt động được chuyển lên môi trường số? Đây cũng là vấn đề được các chuyên gia phân tích tại Hội thảo khoa học quốc gia “Xã hội số: Những vấn đề lý luận và thực tiễn” diễn ra ngày 22/9.

Xã hội số và bài toán thu hẹp “độ trễ” thích ứng

Theo PGS.,TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nếu các cuộc cách mạng công nghiệp trước gắn với cơ khí hóa, điện khí hóa và tự động hóa, giai đoạn hiện nay được đặc trưng bởi quá trình thông minh hóa với sự hội tụ của nhiều công nghệ mới.

Internet vạn vật, dữ liệu lớn, AI, điện toán đám mây và chuỗi khối đang tương tác trong một hệ sinh thái công nghệ ngày càng tích hợp. Điểm đáng chú ý là các công nghệ này đã vượt khỏi vai trò công cụ bổ trợ, trực tiếp tham gia vào quá trình vận hành xã hội, qua đó tái định hình cách con người sản xuất, quản trị, học tập và giao tiếp.

Theo PGS.,TS. Chu Văn Tuấn, xã hội số đã chuyển từ một xu hướng mang tính dự báo thành thực tiễn phát triển hiện hữu. Cùng với sự phát triển của công nghệ, nền tảng chính trị và pháp lý cho chuyển đổi số tại Việt Nam cũng đang được hoàn thiện, hướng tới một xã hội số bao trùm với con người giữ vị trí trung tâm.

PGS.,TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phát biểu tại Hội thảo.

Song khi khả năng kết nối được mở rộng, thước đo phát triển cần dịch chuyển tương ứng. Số người sử dụng internet, tài khoản định danh điện tử hay số lượng dịch vụ trực tuyến phản ánh mức độ số hóa, song chưa thể hiện đầy đủ chất lượng của xã hội số. Vấn đề quan trọng hơn nằm ở khả năng người dân khai thác những công cụ ấy để cải thiện cuộc sống.

Khoảng cách số do đó cũng mang nội hàm mới. “Sự khác biệt ngày càng ít nằm ở câu chuyện có thiết bị hay internet, thay vào đó là năng lực sử dụng công nghệ để học tập, tìm việc, tăng thu nhập và tham gia đời sống xã hội. Hai người cùng sở hữu điện thoại thông minh vẫn có thể có khả năng khai thác cơ hội số rất khác nhau”, PGS.,TS. Chu Văn Tuấn nêu rõ.

Thực tế này đặt ra yêu cầu chuyển trọng tâm từ phổ cập kết nối sang phổ cập năng lực số. Người dân cần có khả năng tìm kiếm và đánh giá thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện rủi ro, sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Khi đó, công dân số được nhìn nhận qua năng lực làm chủ môi trường số thay vì đơn thuần qua việc sở hữu tài khoản hay ứng dụng.

Thách thức còn đến từ khoảng cách giữa tốc độ đổi mới công nghệ với khả năng thích ứng của xã hội. Một công cụ AI có thể phổ biến chỉ sau vài tháng, trong khi đào tạo lại người lao động, điều chỉnh chương trình giáo dục, hoàn thiện thể chế hay thích ứng thị trường lao động cần thời gian dài hơn. Khoảng cách này có nguy cơ tạo ra một “độ trễ xã hội”.

Hệ quả có thể xuất hiện khi năng suất tăng nhanh hơn kỹ năng lao động, dịch vụ số mở rộng nhanh hơn khả năng tiếp cận của một bộ phận người dân, hoặc mô hình kinh doanh mới phát triển trước khi cơ chế bảo vệ quyền lợi được hoàn thiện. Vì vậy, tốc độ chuyển đổi số cần đi cùng năng lực thích ứng của con người và hệ thống chính sách.

Đo xã hội số bằng cơ hội phát triển và chất lượng sống

PGS.,TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật cho rằng, xã hội số không phải một “phiên bản số” của xã hội hiện hữu. Điều cần quan tâm sâu hơn là công nghệ, dữ liệu, nền tảng và AI đang làm thay đổi đời sống, quan hệ xã hội, quyền, nghĩa vụ, giá trị và niềm tin của con người ra sao.

Từ góc nhìn này, câu hỏi cần đặt ra đã vượt khỏi phạm vi “số hóa được bao nhiêu”. Điều cần làm rõ là số hóa đang đưa xã hội phát triển theo hướng nào, nhóm nào có nhiều cơ hội hưởng lợi, nhóm nào đứng trước nguy cơ bị bỏ lại phía sau, từ đó xác định những điều chỉnh chính sách cần thiết để công nghệ phục vụ con người tốt hơn.

Theo PGS.,TS. Vũ Trọng Lâm, xã hội số bao trùm cần bảo đảm người dân có năng lực tham gia và cơ hội hưởng thụ. Điều này đòi hỏi chính sách quan tâm nhiều hơn tới những nhóm gặp bất lợi về kỹ năng, điều kiện kinh tế, tuổi tác hay khu vực sinh sống, bởi kết nối về kỹ thuật chưa đồng nghĩa với khả năng tiếp cận cơ hội phát triển một cách bình đẳng.

PGS.,TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phát biểu tại Hội thảo.

Cùng với khoảng cách số, những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của con người cũng ngày càng nổi lên. Dữ liệu trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển, đồng thời gắn với quyền riêng tư và quyền tự quyết. Thuật toán giúp phân phối thông tin, dịch vụ, cơ hội việc làm hiệu quả hơn, song cũng có thể làm gia tăng sự phụ thuộc vào nền tảng.

AI mở ra khả năng nâng cao hiệu quả trong lao động, giáo dục, y tế và quản trị, đồng thời đặt ra những câu hỏi mới về trách nhiệm, đạo đức, bản quyền và tính xác thực. Khi thuật toán tham gia sâu hơn vào những quyết định liên quan tới con người, việc xác định trách nhiệm và giới hạn sử dụng công nghệ trở thành yêu cầu quan trọng của quản trị xã hội số.

Theo PGS.,TS. Vũ Trọng Lâm, bài toán quản trị là xây dựng thể chế vừa tạo điều kiện cho đổi mới, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con người; khai thác giá trị dữ liệu đi cùng củng cố niềm tin số; mở rộng không gian kết nối gắn với bảo vệ các giá trị văn hóa, đạo đức và sự gắn kết cộng đồng.

Cách tiếp cận này cũng đòi hỏi thay đổi tiêu chí đánh giá thành công của xã hội số. Hạ tầng hiện đại, dịch vụ trực tuyến phong phú hay số người dùng công nghệ gia tăng sẽ chưa đủ nếu khả năng tiếp cận vẫn chênh lệch, quyền riêng tư chưa được bảo đảm hoặc những khoảng cách xã hội mới tiếp tục hình thành trong quá trình chuyển đổi.

Xét đến cùng, giá trị của xã hội số nằm ở những thay đổi thực chất đối với con người. Công nghệ cần mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, việc làm và dịch vụ; nâng cao hiệu quả quản trị và chất lượng cuộc sống; củng cố an toàn, niềm tin, công bằng cùng sự gắn kết xã hội. “Đây mới là những thước đo phản ánh chiều sâu của quá trình chuyển đổi”, PGS.,TS. Vũ Trọng Lâm khẳng định.